نظام فارماکوویژیلانس (پایش ایمنی دارو) دامپزشکی در روسیه با این مشکل روبه‌روست که متخصصان دامپزشکی، تولیدکنندگان و دیگر فعالان زنجیره گردش داروهای دامی به‌ندرت اطلاعات مربوط به واکنش‌های نامطلوب را به اشتراک می‌گذارند. این وضعیت نیازمند توسعه ابزارهای گردآوری داده، گسترش آموزش تخصصی و شکل‌دادن فرهنگ ایمنی دارو به‌طور کلی است. این مطلب را اوکسانا ویکتورووا، کارشناس ارشد بخش فارماکوویژیلانس مؤسسه دولتی فدرال VGNKI (مرکز سراسری کنترل کیفیت و استانداردسازی داروهای دامپزشکی و خوراک دام روسیه) در نشستی در نمایشگاه «KormVetGrain-2026» بیان کرد.
این کارشناس در میزگرد «راه‌حل شماره ۱: ثبت مجدد داروها بر اساس قواعد جدید اتحادیه اقتصادی اوراسیا» گفت: «این نظام با چالش‌های مشخصی روبه‌روست؛ به‌ویژه کمبود گزارش‌های واکنش نامطلوب. در عمل، تنها بخش کوچکی از رویدادهای نامطلوب به نظام می‌رسد. در نتیجه، نظام کارکرد اصلی خود یعنی شناسایی زودهنگام و پیشگیری از خطرها را انجام نمی‌دهد.»
اوکسانا ویکتورووا یادآور شد که این امر چند دلیل دارد: کمبود وقت متخصصان دامپزشکی، روشن نبودن پیامدهای ارسال گزارش، یا نگرانی از این‌که گزارش به فراخوان دارو بینجامد.
او توضیح داد که به دلیل ناقص بودن داده‌ها، نهادهای ناظر و تولیدکنندگان ممکن است علائم هشدار خطر را به‌موقع دریافت نکنند؛ علائمی که برای به‌روزرسانی دستورالعمل‌ها، اصلاح توصیه‌های مصرف داروها و اتخاذ تدابیر برای تأمین ایمنی دام، انسان و محیط زیست ضروری است.
کیفیت و ابزارهای گردآوری داده
چالش دوم کیفیت داده‌هاست. گزارش‌ها بدون اجزای الزامی، با نادرستی در شرح واکنش یا در ذکر نام دارو ارسال می‌شوند. کارشناس VGNKI توضیح داد: «این هم خطر از دست رفتن اطلاعات مهم را به وجود می‌آورد. کیفیت پایین داده‌ها امکان شناسایی خطرهای جدید را کاهش می‌دهد.» و افزود: «خواهش می‌کنیم از فرم‌های تعیین‌شده برای ارسال گزارش که پیش‌تر درباره‌شان صحبت کردیم پیروی کنید.»
افزون بر این، کیفیت گزارش‌دهی بسته به نوع حیوان بسیار متفاوت است. اوکسانا ویکتورووا تأکید کرد: «برای دام‌های مولد، یعنی گاو، خوک و طیور، شمار گزارش‌های ارسالی به‌مراتب کمتر از حیوانات کوچک خانگی است. دامپزشکانی که با دام‌های مولد کار می‌کنند اغلب تصور می‌کنند گزارش واکنش‌هایی که از پیش شناخته شده‌اند ارزش محدودی دارد. اما دقیقاً همین داده‌ها برای شناسایی خطرها اهمیت حیاتی دارند.»
چالش بعدی، ابزارهای کم‌توسعه گردآوری داده و در کنار آن، درک مبهم از مسئولیت فعالان زنجیره گردش دارو است. کارشناس VGNKI توضیح داد گردآوری اطلاعات نباید به دامپزشک یا دارنده گواهی ثبت دارو محدود شود. توزیع‌کنندگان، داروخانه‌های دامپزشکی، درمانگاه‌ها و سایر سازمان‌هایی که از صاحبان حیوانات اطلاعات دریافت می‌کنند نقش مهمی دارند. او تأکید کرد: «گردآوری داده‌های واکنش نامطلوب وظیفه یک حلقه جداگانه نیست، بلکه وظیفه کل زنجیره گردش دارو است.»
اوکسانا ویکتورووا خاطرنشان کرد که از جمله باید داده‌های شبکه‌های اجتماعی، انجمن‌های صاحبان حیوانات و جوامع حرفه‌ای دامپزشکی را نیز در نظر گرفت، زیرا هدف فارماکوویژیلانس نه‌تنها شناسایی واکنش‌های نامطلوب، بلکه گسترش دانش درباره خود دارو نیز هست.
به همین دلیل، VGNKI به تولیدکنندگان دارو، زنجیره‌های داروخانه‌ای و درمانگاه‌های دامپزشکی پیشنهاد می‌کند فرم‌های ساده‌ای برای ثبت گزارش واکنش‌ها و نیز پیوندی به وب‌سایت نهاد ناظر، یعنی روسلخوزنادزور (سازمان نظارت دامپزشکی و گیاه‌پزشکی روسیه)، در وب‌سایت‌های خود قرار دهند. به گفته این کارشناس، این کار ابزارهای گردآوری داده را به کسانی که نخستین بار با واکنش‌های نامطلوب روبه‌رو می‌شوند نزدیک‌تر می‌کند و فرهنگ کلی ایمنی دارو را ارتقا می‌دهد.
نیاز به یک طبقه‌بندی‌کننده
نبود یک طبقه‌بندی‌کننده (فهرست استاندارد) اصطلاحات واکنش‌های نامطلوب وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند. به گفته این سخنران، بدون یک طبقه‌بندی‌کننده واحد، متخصصان واکنش‌های نامطلوب را با اصطلاحات متفاوت و با جزئیات متفاوت شرح می‌دهند و این امر کدگذاری بعدی، مقایسه‌پذیری گزارش‌ها و تحلیل داده‌ها را دشوار می‌کند.
او همچنین به آگاهی اندک و کیفیت پایین دانش در حوزه فارماکوویژیلانس اشاره کرد و گفت: «فارماکوویژیلانس دامپزشکی حوزه نسبتاً جدیدی است. همه متخصصان دامپزشکی الزامات آن، روش ارسال گزارش و اهمیت گزارش‌ها را درک نمی‌کنند.»
به گفته او، برای شکل‌دادن فرهنگ ایمنی دارو، برگزاری منظم سمینارها، کار توجیهی و گنجاندن مباحث فارماکوویژیلانس در برنامه آموزش حرفه‌ای تکمیلی ضروری است.
اوکسانا ویکتورووا در جمع‌بندی گفت: «فارماکوویژیلانس دامپزشکی یک سازوکار بوروکراتیک نیست، بلکه ابزاری برای تأمین ایمنی حیوانات، انسان و محیط زیست است. مقررات در روسیه به‌طور فعال در حال توسعه است و هر گزارش واکنش نامطلوب سهمی در ایمنی یک حیوان مشخص، یک دارو و کل صنعت است.»