۶۰۹ قلم دارو، واکسن و مواد بیولوژیک تاریخ‌گذشته؛ این حاصل تنها دو ماه بازرسی از مراکز بخش خصوصی دامپزشکی در شهرستان ایلام است. به گزارش حکیم مهر، رئیس اداره دامپزشکی شهرستان ایلام اعلام کرده است که این اقلام در بازرسی‌های شهریور و مهر امسال به دلیل انقضای تاریخ مصرف شناسایی و ضبط شده‌اند و ارزش ریالی آنها بالغ بر ۲ میلیارد و ۷۷۱ میلیون و ۴۹۰ هزار ریال برآورد شده است. پشت هر قلم از این داروها، زنجیره‌ای از سرمایه هدررفته، دامِ محافظت‌نشده و خطری برای سلامت عمومی وجود دارد.
خبر ایلام استثنا نیست. در ماه‌های اخیر، اخبار کشف و ضبط داروها و واکسن‌های تاریخ‌گذشته از داروخانه‌ها و مراکز دامپزشکی به‌طور مکرر در رسانه‌های تخصصی دیده می‌شود. این خبرها معمولاً با رویکرد نظارتی منتشر می‌شوند، اما پیشگیری از انقضا، پیش از آنکه موضوعی انبارداری باشد، بخشی از امنیت غذایی و سلامت واحد است.
ابعاد مسئله
پرونده ایلام پیشینه هم دارد: همین اداره در خردادماه نیز از ضبط ۴۹۲ قلم دارو، واکسن و سم تاریخ‌منقضی به ارزش بیش از ۴۸۸ میلیون ریال خبر داده بود؛ یعنی در کمتر از شش ماه، بیش از هزار قلم داروی منقضی تنها از یک شهرستان جمع‌آوری شده است.
این تصویر به یک شهرستان محدود نیست. حکیم مهر در اسفند ۱۴۰۳ گزارش داد که در بازدید از داروخانه‌های دامپزشکی تبریز، ۱۹۸ نوع داروی منقضی‌شده در مجموع به تعداد ۶۱۸۱ قلم کشف و ضبط شد. در شهریور ۱۴۰۴ نیز مدیرکل دامپزشکی مازندران از کشف محموله‌ای حدود ۲۶۰۰ قلمی از دارو، واکسن و مواد بیولوژیک در ساری خبر داد که بخشی از آن تاریخ‌گذشته و بقیه قاچاق بود و ارزش آن حدود ۵۰ میلیارد ریال برآورد شد. مهرماه امسال هم در زاوه دارو و واکسن تاریخ‌گذشته به ارزش بیش از ۲۰۰ میلیون تومان ضبط شد.
با این حال، آمار تجمیعی و سراسری از حجم داروها و واکسن‌های دامپزشکی منقضی‌شده در کشور به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود و آنچه در دست است، گزارش‌های پراکنده استانی و شهرستانی است. همین نبود داده ملی خود نشانه‌ای از ضعف در پایش این مسئله است.
در سطح جهانی نیز وضعیت نگران‌کننده است. به گزارش سازمان جهانی بهداشت، دست‌کم یک مورد از هر ۱۰ داروی موجود در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط، نامرغوب یا تقلبی است و کشورها سالانه حدود ۳۰٫۵ میلیارد دلار برای چنین محصولاتی هزینه می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) نیز برای مقابله با فرآورده‌های دامپزشکی نامرغوب و تقلبی، از سال ۲۰۲۲ برنامه‌ای ویژه راه‌اندازی کرده و سامانه جهانی پایش و گزارش‌دهی TRUVET را در اختیار کشورهای عضو قرار داده است.
هزینه اقتصادی
داروی منقضی دو بار هزینه دارد: یک بار هنگام خرید، و بار دیگر هنگام امحا و جایگزینی. در مورد واکسن، هزینه از این هم بیشتر است؛ اگر واکسنی که توان ایمنی‌زایی‌اش کاهش یافته مصرف شود، گله عملاً بدون محافظت می‌ماند و دامدار ناچار به واکسیناسیون مجدد، صرف دوباره نیروی انسانی و جابه‌جایی دام می‌شود.
سازمان جهانی بهداشت در راهنمای پایش اتلاف واکسن (۲۰۰۵) میزان اتلاف واکسن در برنامه‌های ایمن‌سازی جهان را بیش از ۵۰ درصد گزارش کرده و یادآوری می‌کند که خرابی تجهیزات یا خطای مدیریتی در انبار مرکزی می‌تواند در چند ساعت مقادیر زیادی واکسن را از بین ببرد و زیان مالی آن به میلیون‌ها دلار برسد. همین سند تصریح می‌کند که برآورد نادرست نیاز، کشور را یا با کمبود جدی واکسن روبه‌رو می‌کند یا باعث می‌شود مقادیر دریافتی مصرف نشود و به انقضا برسد. در حوزه دامپزشکی، مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Frontiers in Veterinary Science درباره واکسن طاعون نشخوارکنندگان کوچک در مالی منتشر شد، نشان داد حدود یک‌چهارم دوزهای واکسن هدر رفته است؛ ۲۴٫۳ درصد در بخش دولتی و ۲۵٫۴ درصد در بخش خصوصی، که حدود ۹۰ درصد آن در آخرین حلقه توزیع رخ داده است.
بازار غیرقانونی نیز از همین خلأها تغذیه می‌کند. به گزارش فدراسیون جهانی صنعت سلامت دام (HealthforAnimals)، برآوردی محتاطانه، زیان سالانه جهانی ناشی از داروهای غیرقانونی دامپزشکی را ۱ تا ۲ میلیارد دلار نشان می‌دهد؛ آن هم در بازاری که ارزش فرآورده‌های مجاز آن حدود ۳۰ میلیارد دلار است.
پیامدهای بهداشتی و ایمنی غذایی
مهم‌ترین پیامد انقضا، شکست محافظت است. واکسن منقضی یا آسیب‌دیده ممکن است ایمنی کافی ایجاد نکند و گله‌ای که در دفاتر «واکسینه» ثبت شده، در برابر بیماری‌هایی مانند تب برفکی، نیوکاسل و آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان آسیب‌پذیر بماند. سازمان جهانی بهداشت حیوانات هشدار می‌دهد که فرآورده‌های نامرغوب و تقلبی موفقیت کارزارهای حیاتی واکسیناسیون، از جمله علیه طاعون نشخوارکنندگان کوچک، تب برفکی و هاری را به خطر می‌اندازند.
در مورد داروها، مدیرکل دامپزشکی آذربایجان شرقی به نقل از حکیم مهر تأکید کرده است که مصرف داروهای تاریخ‌گذشته باعث عدم پاسخ مناسب به درمان و گاهی بروز عوارض جانبی و تلفات در دام‌ها می‌شود. درمان ناموفق به تکرار درمان و مصرف بیشتر دارو می‌انجامد و در نتیجه احتمال باقی‌مانده دارویی در گوشت، شیر و تخم‌مرغ افزایش می‌یابد. پیامد بلندمدت‌تر، مقاومت ضدمیکروبی است؛ هم سازمان جهانی بهداشت و هم سازمان جهانی بهداشت حیوانات تصریح می‌کنند که آنتی‌بیوتیک‌های بی‌کیفیت به گسترش مقاومت ضدمیکروبی در دام و انسان دامن می‌زنند.
ریشه‌های عملیاتی
بخش بزرگی از انقضا قابل پیشگیری است و ریشه در مدیریت دارد:
- گسست زنجیره سرما: قطع برق، یخچال‌های فرسوده و حمل‌ونقل بدون پایش دما، واکسن را پیش از رسیدن به تاریخ انقضا بی‌اثر می‌کند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در برنامه‌های خود زنجیره سرما را برای حمل، نگهداری و کارایی واکسن‌های دامی حساس به دما «حیاتی» می‌داند.
- سفارش بیش از نیاز: خرید حجمی برای بهره‌گیری از تخفیف یا ترس از کمبود، بیش از ظرفیت مصرف واقعی، موجودی را به انقضا می‌کشاند.
- ضعف مدیریت موجودی: نبود ثبت دقیق سری ساخت و تاریخ انقضا، و چیدمانی که اقلام تازه را جلوی اقلام قدیمی قرار می‌دهد.
- توزیع یک‌طرفه: سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که اگر امکان برگشت مازاد از سطوح پایین زنجیره وجود نداشته باشد، این مازاد سرانجام منقضی یا آسیب‌دیده و دور ریخته می‌شود.
راهکارها
- سامانه‌های هوشمند موجودی: ثبت بارکد، سری ساخت و تاریخ انقضا و هشدار خودکار برای اقلامی که به پایان عمر مفید نزدیک می‌شوند.
- اصل «اول منقضی، اول خارج» (FEFO/EEFO): سازمان جهانی بهداشت رعایت این اصل را برای جلوگیری از رسیدن اقلام کم‌عمر به مراکز مصرف ضروری می‌داند.
- پیش‌بینی تقاضا: برنامه‌ریزی خرید بر اساس داده‌های مصرف سال‌های قبل، تقویم واکسیناسیون و جمعیت دام منطقه.
- هماهنگی اقلام نزدیک به انقضا با سامانه «پاد»: «پاد» سامانه‌ای برای اعلام و هماهنگی نیاز به داروها و واکسن‌های دامپزشکی است. در این سامانه، داروخانه‌ها و مراکز دامپزشکی موجودی مازاد و نزدیک به انقضای خود را اعلام می‌کنند و اعضای مجاز بی‌درنگ از طریق اعلان تلفن همراه از آن باخبر می‌شوند؛ به این ترتیب، دارو یا واکسنی که در یک مرکز بی‌استفاده مانده، پیش از رسیدن به تاریخ انقضا به مرکزی می‌رسد که به آن نیاز دارد. عضویت در «پاد» با تأیید شماره تلفن همراه انجام می‌شود تا راه ورود کاربران جعلی بسته بماند. «پاد» فروشنده نیست و هیچ فروش مستقیمی در آن انجام نمی‌شود؛ معامله میان طرفین خارج از سامانه و با فاکتور رسمی انجام می‌شود تا مسیر قانونی و قابل ردیابی دارو حفظ شود. چنین سازوکاری مستقیماً به مشکل «توزیع یک‌طرفه» پاسخ می‌دهد که پیش‌تر به آن اشاره شد.
- آموزش: آموزش مسئولان فنی، واکسیناتورها و دامداران درباره نگهداری صحیح، پایش دما و شیوه درست مصرف؛ مطالعه مالی نیز تقویت مهارت واکسیناتورهای میدانی را از راهکارهای اصلی کاهش اتلاف می‌داند.
- مقررات و شفافیت: الزام به گزارش دوره‌ای موجودی و اقلام منقضی، سازوکار برگشت دارو به توزیع‌کننده، و انتشار آمار ملی منظم توسط سازمان دامپزشکی کشور.
جمع‌بندی
ضبط ۶۰۹ قلم داروی تاریخ‌گذشته در یک شهرستان، تنها بخش قابل مشاهده مسئله‌ای بزرگ‌تر است. هر واکسن منقضی یعنی دامی که بی‌دفاع می‌ماند و هر داروی منقضی یعنی سرمایه‌ای که دور ریخته می‌شود و خطری که به سفره مردم نزدیک‌تر می‌شود. بازرسی و ضبط لازم است، اما کافی نیست؛ راه‌حل پایدار در پیشگیری است: زنجیره سرمای مطمئن، مدیریت هوشمند موجودی، پیش‌بینی درست تقاضا و همکاری میان داروخانه‌ها، توزیع‌کنندگان و نهاد ناظر. سامانه «پاد» دقیقاً همین لایه هماهنگی را فراهم می‌کند؛ جایی که مازاد یک مرکز، پیش از انقضا، به نیاز مرکزی دیگر پاسخ می‌دهد. سرمایه‌گذاری بر پیشگیری از انقضا، سرمایه‌گذاری بر سلامت دام، امنیت غذایی و اعتماد به صنعت داروی دامپزشکی کشور است.